दंग देउवा, दबाबमा गगन गगनको सेखी झार्ने देउवा रणनीति सफल भएको आत्मरतिमा कांग्रेसको संस्थापन पक्ष दंग छ । तर, यथार्थमा बैठकले गगनको राजनीतिक पाइन अझ धारिलो बनाएको छ ।

दंग देउवा, दबाबमा गगन गगनको सेखी झार्ने देउवा रणनीति सफल भएको आत्मरतिमा कांग्रेसको संस्थापन पक्ष दंग छ । तर, यथार्थमा बैठकले गगनको राजनीतिक पाइन अझ धारिलो बनाएको छ ।

नेपाली कांग्रेसको हालै सम्पन्न केन्द्रीय समिति बैठकलाई ‘भारदारी सभा’ को संज्ञा दिँदा एक थरीले मानमर्दन गरिएको भनेर आलोचना पनि गर्लान् । यद्यपि तीतो सत्य यही हो, आठ दिन चलेर साउन १० गते सकिएको कांग्रेस केन्द्रीय समिति बैठकले ‘भारदारी सभा’ कै झल्को दियो ।

जहानिया राणाकाल वा राजतन्त्रकालमा निरंकुशतन्त्र र अधिनायकवादको ताबेदारी गर्न भारदारी सभाको अभ्यास हुने गरेको थियो । त्यस बखत निगाहबाट ‘सभासद्’ बन्नेहरू शासकप्रति वफादार हुन्थे र तिनकै स्वार्थ र इसारामा प्रस्तुत हुन्थे । ‘भारदारीतन्त्र’ विरुद्ध लडेको कांग्रेसले बीपी स्मृति सप्ताहको छेको पारेर गरेको बैठकमा त्यही प्रवृत्ति दोहोरिएपछि गुरुराज घिमिरेले मनको तीतो पोखे, ‘बैठक सभापतिको इसारामा चल्ने भारदारी सभाजस्तै भयो ।’

त्यस्तो किन देखियो भने, बैठकको विमर्शको केन्द्रमा राष्ट्रिय राजनीतिक मुद्दाहरू थिएनन् । अधिकांश वक्ता (केन्द्रीय सदस्य/पदाधिकारी) सभापति शेरबहादुर देउवाको प्रशस्तिगानमा जुटेका थिए । तिनको दलिल थियो, ‘सभापतिमाथि सार्वजनिक टीकाटिप्पणी गर्न पाइँदैन । सभापति संस्था हो, पार्टीको शिर हो ।’

देउवाप्रति वफादारी देखाउने क्रममा वक्ताहरूले महामन्त्री गगन थापाको तिखो आलोचना गर्न छुटाएनन् । संसदीय दलको नेता हुन हतारिएको आरोप लगाउँदै पार्टीलाई नोक्सान हुने गरी सार्वजनिक टीकाटिप्पणी गरेको भनेर थापामाथि चौतर्फी हमला भयो । कतिले त राजीनामा नै मागे ।

त्यसो त कांग्रेस बैठकमा आम सरोकारका मुद्दाहरूमाथि सम्बोधन होला भनेर सायदै कसैले सोचेको थियो । बैठकअघि नै कांग्रेससँग वैचारिक निकटता भएका विश्लेषक पुरञ्जन आचार्यले आम जनमा देखिएको उदासीनतालाई लेखमार्फत प्रकट गरेका थिए । असार २६ गते अनलाइनखबरमा उनले लेखेका थिए, ‘कांग्रेसको आन्तरिक जीवनमा हुने विचार, विमर्श र बैठकले देशमा केही पनि दिशानिर्देश गर्दैन भनी आम नागरिक समूहमा चेतना निर्माण भएको छ । तसर्थ, बैठकलाई लिएर कहीँकतै स्पन्दन छैन, बैठकलाई नागरिकले नोटिसमा लिन छाडेका छन् ।’

बैठक प्रत्यक्ष प्रसारण गर्ने भएपछि नागरिकले ‘नोटिस’ मा त लिए नै, चाख दिएर हेरे/सुने; तर, आचार्यले भनेजस्तै बैठकचाहिँ ‘स्पन्दनहीन’ नै साबित भयो । त्यहाँ गुटका स्वार्थ, व्यक्तिपूजा, व्यक्तिनिन्दा, आरिस, कुण्ठा आदि पोखिए तर नागरिकका मुद्दा र आवाज प्रस्फुटित भएनन् ।

बैठकले गरेको १८ बुँदे निर्णय हेर्दा पनि राष्ट्रिय महत्त्व र संवेदनशील विषयमा कांग्रेस मुखर नभएको पुष्टि हुन्छ । पार्टी जीवनमा आइपर्ने नियमित र औपचारिक विषयहरू समेटेर केही निर्णय गरिएका छन् । नीति अधिवेशन गर्ने महाधिवेशनको म्यान्डेटलाई संशोधन गर्दै महासमिति बैठक गर्ने, कांग्रेस सुदृढीकरणका लागि समुदायमा जाने र महामन्त्री गगनले पेस गरेको वार्षिक क्यालेन्डर परिमार्जनसहित पारित गर्ने आदि केही उल्लेखनीय निर्णय गरे पनि त्यसले कांग्रेस वृत्तमा कुनै ऊर्जा ल्याएन । सुशासन र भ्रष्टाचारका मुद्दामा कांग्रेसको हिचकिचाहटले त झन् कार्यकर्तापंक्ति निराश नै भयो ।

बैठकमा नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरणका अभियुक्त नेता बालकृष्ण खाणको भावनात्मक प्रतिरक्षा अस्वाभाविक र लाजमर्दो थियो । निश्चय पनि अदालतको अन्तिम फैसलाले दोषी वा निर्दोष किटान हुने हो, तर अभियोग लागेर थुनिएका नेतालाई निलम्बन गर्नसम्म हिचकिचाउनुले कांग्रेसको नियत सन्देहमा परेको छ । गगनले १३ बुँदे फरक मत दर्ज गरेर थोरै भए पनि लाजगाज छोपिदिएका छन् ।

सारमा, कांग्रेस बैठकले न कार्यकर्ता पंक्तिमा न त जनस्तरमै कुनै ऊर्जा ल्याउन सक्यो । बरु, यो बैठकबाट कांग्रेसको केन्द्रीय नेतृत्व आलोचनात्मक चेत कम भएको गुट र व्यक्तिपूजक जमात रहेछ भन्ने सन्देश गयो । तिनको प्रस्तुतिमा विषयवस्तुमा कमजोर पकड र (अ)योग्यता आम रूपमा देखियो । योभन्दा पनि बढी, बैठक शक्ति प्रदर्शनको अखडाजस्तै बन्यो । मुख्यतः सभापति देउवा र महामन्त्री गगनबीचको टकरावको सेरोफेरोमा यो बैठक सम्पन्न भयो । चौधौं महाधिवेशनका सभापति प्रत्याशी शेखर कोइराला कतै छायामा परे । देउवासँगको प्रतिद्वन्द्वितामा गगन उभिए ।

राष्ट्रिय मुद्दाहरूको उठान र सम्बोधन गर्न असफल बैठकले कांग्रेसको आन्तरिक शक्ति सन्तुलनमा कसको हैसियत के भन्ने चित्रचाहिँ कोरिदिएको छ । यो विश्लेषण यसै सन्दर्भमा केन्द्रित रहनेछ ।

देउवाको दम

चौधौं महाधिवेशनबाट शक्तिशाली सभापतिका रूपमा उदाएका देउवाले फेरि एक पटक आफ्नो वर्चस्व प्रदर्शन गरेका छन् । पार्टी वा संसदीय दलमा नेतृत्वबाट उनलाई बदल्ने आकांक्षा राखे पनि गुट र गणितको अनुकूलताका कारण अहिले नै टक्कर दिने अवस्था नरहेको प्रस्ट सन्देश यो बैठकले दिएको छ । अझ, चौधौं महाधिवेशनका प्रत्याशी शेखर समूह कमजोर हुँदै गएकाले देउवाको शक्ति अरू बढेको हो । आलोचनाको भयले टार्दै आएका देउवाले रणनीतिक योजनासहित ११ महिनापछि बैठक राखेर पार्टीभित्रका विपक्षीहरूको ‘औकात’ देखाइदिएका छन् । बैठकको प्रत्यक्ष प्रसारण गरेर उनले विपक्षी आवाज कमजोर र आफू बलियो भएको सन्देश प्रवाह गरे ।

यद्यपि, यो प्रत्यक्ष प्रसारणले देउवाको योग्यतामा फेरि पनि प्रश्न उठ्यो, जब उनले सुशासन लगायतका समसामायिक मुद्दा, बैठकमै उठेका आफूलक्षित प्रश्नमा समेत कुनै जवाफ दिएनन् । जबकि सुशासन/भ्रष्टाचार, पार्टी सुदृढीकरणका मुद्दामा मूल नेताका हैसियतले उनका धारणा आउनुपर्थ्यो । उनले ‘आलोचना धेरै होला भन्ठानेको, कमै आयो, धन्यवाद’ भनेरै टारिदिए । एउटा जीवन्त पार्टीको नेता गतिशील हुन सक्नुपर्छ । तर, देउवाले आफूलाई त्यसरी उभ्याउन सकेका छैनन्, न वैचारिक, न त राजनीतिक रूपले नै ।

उनी सत्ता राजनीतिका पक्का खेलाडी हुन् । प्रचण्डभन्दा अघि नै प्रधानमन्त्री हुने लालच पाल्दा गुमेको सत्ता दाउपेच खेलेर उनले दुई महिनामै फिर्ता ल्याए । रामचन्द्र पौडेललाई राष्ट्रपतिका रूपमा सारेर उनले पार्टीभित्र आफूलाई थप बलियो बनाए । गुट निर्माण गर्न उनी माहिर छन् । उनलाई बलियो गुटको आड पनि छ तर त्यो आडमा उनी कांग्रेसलाई गतिशील बनाउन सक्षम छैनन् । आज पनि उनको ‘अर्जुनदृष्टि’ कसरी छैटौं पटक प्रधानमन्त्री बन्ने भन्नेमै केन्द्रित छ । पार्टी सुधार वा अरू राजनीतिक मुद्दा उनका लागि तपसिलका विषय हुन् । योग्यता, उमेर, शारीरिक दुर्बलता सबै हिसाबले राजनीतिक विश्राम लिएर जीवनको उत्तरार्द्धलाई सकारात्मक र अर्थपूर्ण बनाउने अवसर भएको सत्य देउवाले नबुझेका होइनन्, तर गुटको आड र शक्ति रहेसम्म उनी आफ्नो ‘पदलोलुप ब्रान्ड’ त्याग्न तयार छैनन् ।

गगनको गर्जन

देउवाको छवि सत्तालिप्सा भएको नेतामा सीमित हुँदै जाँदा गगन भने कांग्रेस मूल नेतृत्व सम्हाल्ने नेताको ‘ब्रान्ड’ बन्नेतर्फ उद्यत देखिन्छन् । उपनिर्वाचनमा कांग्रेसको पराजयले बेचैन र केही हतोत्साही देखिएका उनी यो बैठकमा चौतर्फी घेराबन्दीमा परे । तर, त्यसका बावजुद जुन अडानसहित दरिलो आवाजमा प्रस्तुत भए, त्यसबाट उनले पुनः आफूमा आत्मविश्वास जागृत गराएका छन् ।

पार्टी पंक्तिमा गगनलाई यतिखेर झिनो समर्थन छ । अर्का महामन्त्री विश्वप्रकाश शर्मा, प्रदीप पौडेल लगायतका केही औंलामा गन्न सकिने केन्द्रीय सदस्यहरूले मात्रै यो बैठकमा उनलाई साथ लिए । संख्याका दृष्टिले कमजोर देखिए पनि उनले अघि सारेका मुद्दा र लिएका अडानले उनको राजनीतिक कद बढाएको छ । गगनको सेखी झार्ने देउवा रणनीति सफल भएको आत्मरतिमा कांग्रेसको संस्थापन पक्ष दंग छ । तर, यथार्थमा बैठकले गगनको राजनीतिक पाइन अझ धारिलो बनाएको छ । गुटको चस्मा फुकालेर हेर्ने हो भने, देउवा अंकगणितका नेतामा सीमित देखिन्छन् भने गगन राजनीतिक नेता दरिएका छन् ।

राजनीति अनौठो खेल हो । कोही हारेर पनि जित्छन् र कोही जितेर पनि हार्छन् । संसदीय दलको चुनावमा देउवाले जिते, गगनले हारे । तर, आफूभन्दा तीन दशक पाका नेतालाई अरू थुप्रै पाका पुस्तालाई उछिन्दै उनले जसरी चुनौती दिए, त्यो उनको ‘राजनीतिक जित’ थियो । अहिले पनि गगनले अघि बढेर देउवालाई जुन हाँक दिए, त्यो आम कांग्रेसजन र शुभेच्छुकमाझ उनलाई नेताका रूपमा स्थापित हुन सहयोगी बनेको छ । केही शासकीय र संसदीय अभ्यासको अनुभव लिइसकेका, गणतन्त्रको आन्दोलनका एक सक्रिय अभियन्ता, तार्किक र योजनाबद्ध कुरा राख्न सक्ने क्षमता भएका गगनले आफूलाई राजनीतिक रूपमा भावी नेतृत्वको उपयुक्त विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकेका छन् ।

बैठकमा अधिकांश वक्ताले कांग्रेसको मूल नेतृत्वमाथि प्रश्न नगरी गगनमाथि खनिनुले उनका समकालीन मात्रै होइन, पाकाहरूले पनि कति ‘थ्रेट’ महसुस गरेका रहेछन् भन्ने देखियो । आफूप्रति आरिस र भय भएको त्यही जमातको साथ र सहयोगमा नेतृत्वमा पुग्ने भयंकर चुनौती अब उनीसामु छ । त्यसैले उनी अहिले आफूमाथि आएका क्रियाहरूमा प्रतिक्रिया गरेको तुष्टीकरणमा सीमित हुनु हुँदैन, वैचारिक खडेरी भएको कांग्रेसमा आफूले अघि सारेका मुद्दा र विचारलाई निरन्तर अघि बढाउन सक्नुपर्छ । पार्टीभित्र उनले गरेका प्रयत्न अब कार्यकर्ता पंक्तिले देखेका छन् । उनका सीमितता बुझेका छन् । यो बेला उनले आफूलाई लोकप्रियतावाद र सार्वजनिक खपतमा मात्रै सीमित नराखी साँच्चैको गतिशील नेताको पहिचान बनाउन सक्नुपर्छ । आफ्ना अडान र अभिव्यक्तिहरूमा स्थिर हुँदै निरन्तर टिक्न सके गगनको गन्तव्य टाढा छैन ।

शेखरको समर्पण

कांग्रेसको आन्तरिक शक्ति सन्तुलनको चर्चा गरिरहँदा शेखर कोइरालाको भूमिका छुटाइयो भने त्यो अपुरो हुन जान्छ । शेखर चौधौं महाधिवेशनमा देउवालाई चुनौती दिने नेता हुन् । उनले सभापति पदमा देउवासँग सम्मानजनक पराजय भोगेका थिए । शेखर कांग्रेसको संस्थापनइतर समूहका नेताका रूपमा चिनिन्छन् । उनलाई लाग्छ, उनी संगठनमा चालीस प्रतिशत कार्यकर्ता पंक्तिको नेतृत्व गर्छन् । यद्यपि, यो बैठकमा उनी पार्टीभित्र कमजोर भूमिकामा देखिए । उनको त्यही कमजोर उपस्थितिले गगनलाई देउवासँग सीधै भिड्ने अवसर दियो ।

कतिपयलाई लाग्छ, बैठक सभापति र महामन्त्रीकेन्द्रित हुँदा त्यसको लाभ शेखरलाई भयो । तर, यथार्थमा यो बैठकले शेखरलाई छायामा पारिदिएको छ । संस्थापन पक्षका कतिपय नेताले देउवाले शेखरको व्यवस्थापन गरेको भन्नु र बैठकमा उनको धीमा स्वर सुनिनुले प्रश्न उठ्छ— कतै उनी पनि कृष्ण सिटौला, प्रकाशमान सिंह, विमलेन्द्र निधिजस्तै देउवासँग समर्पणको बाटोमा त छैनन् ?

शान्ति प्रक्रियाका बेला गिरिजाप्रसाद कोइरालाको समीपमा रहेर काम गरेका शेखर केही वर्षदेखि निरन्तर कार्यकर्तामाझ भिज्दै आएका छन् । उनको छवि शालीन र व्यक्तित्व बौद्धिक छ । सभापतिको प्रत्याशी हुँदा धेरैले उनलाई संगठनमा नयाँ, छोटो राजनीतिक क्रियाशीलता भएको र शासकीय अनुभव नभएको भन्दै कम आँकेका थिए । कोइराला परिवारकै शशांक, सुजाता आदिको पनि उनलाई साथ–सहयोग थिएन । त्यसका बावजुद सम्मानजनक मत ल्याएर देउवालाई चुनौती दिएका शेखर अब समर्पणको बाटोमा अग्रसर देखिन्छन् । पार्टी नेतृत्वमा पुग्न वा शासकीय अनुभव बटुल्न देउवाको साथ–सहयोग अनिवार्य छ भन्ने बुझाइमा उनी पुगेको देखिन्छ ।

देउवासँगको ‘मुलाहिजा’ मा शेखर कति सफल होलान्, त्यो ढिलोचाँडो देखिने नै छ; तर एउटा कुरा चाहिँ प्रस्ट छ, महामन्त्रीद्वय गगन–विश्वलाई किनारा पार्न खोजिएको, महामन्त्रीलाई ‘नोट अफ डिसेन्ट’ लेख्न बाध्य पारिएको यो बैठकपछि कांग्रेस तीव्र ध्रुवीकरणको बाटोमा जानेछ । तत्काललाई चाहिँ निर्विकल्प देखिएका देउवा दंग छन् । दबाबमा गगन नै छन्, जसलाई देउवाको भारदारी सभा भत्काउने चुनौती जो छ । विद्यार्थी राजनीतिदेखि नै प्रतिकूलतालाई आफूअनुकूल बनाउने चातुर्य देखाउँदै आएका गगनले अर्का महामन्त्री विश्वप्रकाश लगायतको सानो समूहको साथ–सहयोगमा देउवाको ‘गुटतन्त्र’ भत्काउन सक्लान् ? @ekantipur.com

तपाईकाे प्रतिक्रिया

  • खुसी (0%)
  • दुःखी (0%)
  • अचम्मित (0%)
  • हाँस्यास्पद (0%)
  • आक्रोशित (0%)
टिप्पणी

admin

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *